ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال | مطالعات علمی پژوهشی و ISI

ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال

ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال | تاریخ انتشار | ساعت انتشار | تعداد صفحه : 8 صفحه

مفهوم کتابخانه دیجیتال

اصطلاح «كتابخانه ديجيتال» مفهومی است كه امروزه براي طيف وسيعي از ابزارهاي ديجيتال مربوط  به كتاب، مورد استفاده قرار مي ­گيرد؛ از پايگاه­ هايي كه تنها به ارائه كتاب­شناسي كتاب­ها بسنده مي­كنند؛ تا نرم ­افزارهاي مديريت كتابخانه و يا صفحات وبي كه به صورت ساده تنها به ارائه متن ديجيتال كتاب اكتفا مي نمايد. اما مقصود از كتابخانه ديجيتال كتابخانه اي است كه كاربر همانند كتابخانه واقعي وارد فضاي آن شود، ميزكار اختصاصي خود را داشته باشد، بتواند در ميان قفسه ­ها و فهرست­ هاي كتابداران جستجو كرده و كتاب خود را بيابد، كتب مورد علاقه خود را در قفسه اختصاصي خود قرار دهد و ميزكاري به او اختصاص يابد كه بتواند كه خيال آسوده پروژه­ هاي پژوهشي خود را در آن سامان دهد و اگر مدتي به اين كتابخانه سر نزند، از محفوظ بودن پژوهش هايش در اين كتابخانه آسوده خاطر باشد. (بهرامي، 1389: 51)

كتابخانه­ هاي ديجيتال را مي توان اشکال جديدي از نهادها و سازمان ها­ي اطلاعاتي،نظام­هاي بازيابي اطلاعات چند رسانه­ اي، يا نظام­ هاي پشتيبان توليد، سازماندهي، جستجو وبازيابي محتواي ديجيتالي به­ شمار آورد. اما کارکرد کتابخانه­ هاي ديجيتال فقط محدود به اين عوامل نيست؛ اين کتابخانه ­ها ابزاري براي مديريت دارايي و سرمايه ديجيتال، تجارت الکترونيکي، نشرالکترونيکي وآموزش و يادگيري الکترونيکي هستند. نظام­هاي اطلاعاتي کتابخانه­هاي ديجيتال، روش­هاي دسترسي و برقراري ارتباط افراد با اطلاعات را تغيير داده و مفهوم کتابخانه­ها را به فراترا ز مرزهاي فيزيکي آن گسترش داده است. (امان الهي نيك و همكاران، 1393: 26)

اهمیت کتابخانه دیجیتال

ايجاد كتابخانه­ هاي ديجيتال، علاوه بر تسهيل بسياري از خدمات پيچيده اطلاع رساني، راه حلي براي بسياري از مشكلات نظام اطلاع رساني كشور است و جريان گردش اطلاعات را تسهيل مي­كند. بررسي موشكافانه و تحليل وضعيت فعلي نظام اطلاع ­رساني كشور ، به ويژه در جامعه دانشگاهي نشان مي­دهد بسياري از نارسايي­ ها و تنگناهاي موجود،  به دليل پيروي از شيوه ­هاي ابتدايي و سنتي در اين زمينه است. غفلت از بروزسازي فناوري و خدمات مربوط به آن، ناخواسته سبب بروز شكاف­هاي عظيم اطلاعاتي ميان جامعه­ علمي كشور شده است. (جنوي و باب­الحوايجي،1394: 676)

كتابخانه­ ها ديجيتالي به­ عنوان عواملي بالقوه در جهت ايجاد تغييرات معنادار و اساسي در جنبه­ هاي بنيادين كلاس درس و آموزش­ هاي نوين درنظر گرفته­ مي­شوند. روش هاي نوين آموزشي بايد با همراهي كتابخانه­ هاي ديجيتالي به ­عنوان تكنولوژي در حال پيشرفت ايجاد شوند تا با تكيه بر پشتيباني آن­ها اين نوع آموزش به سوي موفقيت گام بردارد. به طور كلي نبايد فراوش كنيم كه دوره­ هاي آموزشي در دانشگاه ­ها، صرف نظر از نحوه­ ارائه­  آن­ها، براي رشد و توسعه­ خود همواره نيازمند كتابخانه ­ها هستند. با توجه به اهمیت ارزیابی و بازبيني و بازنگري در طرح­ها، نظام­ها، خط مشي­ها، خدمات، براي دستيابي به کتابخانه ديجيتالي پويا و کارامد، لازم است اين ارزيابي به تمام جنبه­ هاي این كتابخانه­ ها (محتوا، ساختار، و خدمات) بپردازد و با استفاده از تدابيري صحيح و در چارچوب معيارهايي معين صورت گيرد. (امان الهي نيك و همكاران، 1393: 28)

ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال

از سوی دیگر در حال حاضر، میلیاردها صفحه که اطلاعات فراوانی از موضوعات مختلف را در بر­دارند، روی سِرورهای مختلف جا خوش کرده ­اند. این در حالی است که تولد پایگاه­ های جدید و گسترش پایگاه­های موجود نیز به طور فزاینده­ای به این حجم اطلاعات می­افزاید. نرخ رشد اطلاعات تا آنجاست که امروزه مشکل دسترسی به اطلاعات، جدی­تر از نبود اطلاعات است و چالش اساسی بیشتر کاربران، دشواری دستیابی به اطلاعات است. (احمدي تنكابني،1394: 21)

به تازگي در سراسر جهان هزاران كتابخانه خدمات كتابخانه­ ديجيتالي ارائه مي­دهند و همچنان ايجاد كتابخانه ­هاي ديجيتالي روند رو­به­ رشدي دارد. از اين رو تعبير ممكن از وضعيت فعلي اين است كه كتابخانه ­هاي ديجيتالي در پايان فاز اول خود و در آغاز دوره­ي جديدي قرار دارند. فاز اول را مي­توان به صورت حركتي از كتابداري سنتي به ديجيتالي تعبير كرد. روزنامه ­هاي پيوسته، نشريات علمي الكترونيكي و تبديل نسخه ­هاي تاريخي هم جزء اين فاز اول قرار مي­گيرند. اساساً اين به­ معناي استفاده از فناوري­ هاي جديد براي بهتر كردن وضعيت موجود است. اگر اين تصور درست باشد مرحله­ بعدي شامل مجموعه­ ها و خدماتي است كه شباهت با آنچه ندارد كه در حال حاضر ارائه مي­شود. (جنوي و باب­الحوايجي، 1393: 348)

ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال با هدف دستیابی به منابع و خدمات

با هدف دستیابی به کتابخانه دیجیتال مبتنی بر گروهی قطعی از منابع و خدمات یکی از روش­های مفید در فرآیند مجموعه­ سازی منابع اطلاعاتی در کتابخانه دیجیتال، بررسی میزان رضایت کاربران بالقوه از منابع و خدمات این کتابخانه به صورت مستمر و در فواصل زمانی معین است. (مجرب و رهیر، 1394: 165) بحث مربوط به اهميت ارزيابى كتابخانه هاى ديجيتالى و تعيين ملاک و معيارهاى مربوطه از زمان پيدايش اين كتابخانه مطرح بوده و همواره تلاش­هايى در جهت ارزيابى اين كتابخانه­ ها صورت گرفته است. اما علی­رغم این نتایج آشکار ممکن است درک کاملی از کارایی و اثربخشى كتابخانه­ هاى ديجيتالى و خدمات قابل ارائه توسط آنها وجود نداشته باشد.

از سوى ديگر تا زمانى كه نتوانيم نتايج لازم جهت بهبود، توسعه و بهره­ گيرى مناسب از كتابخانه ­هاى ديجيتالى را تشخيص دهيم در خوشبينانه­ ترين حالت نيز ممكن است گمراه شويم. بنابراين مناسب است كه كتابخانة ديجيتالى به عنوان يك سيستم مورد ارزيابى قرار گيرد تا اينكه مشخص شود چگونه می­ تواند مفيد و كارآمد باشد و اينكه آيا از لحاظ اقتصادي از سودمندى لازم برخوردار است و چگونه می­توان به شرايط مطلوب دست يافت. روش هاى جامع ارزيابى همچنين قادرند تا مقايسه­اى را بيند و سيستم و خدمات مورد انتظار فراهم آورند. (علیپور حافظی و ادبی فیروزجاه، 1394: 76)

ارتباط کتابخانه دیجیتال و سیستم آموزشی

سنجش كيفيت خدمات در سيستم ­هاي  آموزشي براي بهبود ارائه­ خدمات، اهميت ويژه ­اي دارد و ارزيابي شايد به مجموعه­ كتابخانه­ ديجيتالي، ساختار و طراحي آن استانداردها و نظام­ هاي به ­كار­گرفته، ميزان رضايت­مندي، نوع خدمت و مانند آن مربوط باشد و با توجه به اينكه ارزيابي كيفيت، در مطالعات گذشته چندان مورد توجه قرار نگرفته است، ارائه­ خدمات كيفي به كاربران، از دغدغه ­هاي پژوهشگران به شمار مي­رود. براي دستيابي به كتابخانه­ هاي ديجيتالي پويا و كارآمدي، بايد تدابير درست و صحيحي را در زمينه­ي تحليل­هاي مختلف از جمله كاربرمداري اين­گونه  نرم ­افزارها داشت كه اين امر از طريق بازبيني و ارزيابي مداوم به­ دست خواهد آمد. (جعفربگلو و همكاران، 1393: 310)

اخلاق مالکیت معنوی در کتابخانه دیجیتالی

براي هر پديدآورنده اثري، دو گونه حق در نظر گرفته مي­شود:

1-حق مادي.

2-حق معنوي.

حق مادي اين است كه مزد زحمات پديدآورنده از آن خود او باشد و شخص ديگري از آن سوء استفاده نكند. حق معنوي كه گاه حق اخلاقي نيز به آن اطلاق مي­شود، با عنوان«مالكيت معنوي» شناخته مي­شود و از مقدس ­ترين انواع مالكيت­ها است كه محدود به زمان و انتقال­ پذير نيست. با پيشرفت علم و تكنولوژي و به ويژه اينترنت، تحولاتي در صنعت نشر اطلاعات رخ داده است كه اين تغييرات باعث ناكارآمدي قوانين مربوط به اين عرصه شد.

از سويي در طي چند دهه اخير جهت پاسخگويي به نيازهاي دنياي جديد، در صنعت نشر اطلاعات با رشد روز افزون نشر و انتقال اطلاعات از طريق رسانه­ ها و در محيط­ هاي ديجيتال هستيم. به همين سبب قوانين مالكيت معنوي با ورود تكنولوژي نوين و تغييراتي كه در اشاعه اطلاعات به وجود آمد، نيازمند بازنگري شده است.

از اين رو، به سبب نقصان قوانين مربوط به اين موضوع براي صاحبان صنايع ضبط ديجيتالي مانند كتابخانه هاي ديجيتالي، چالش ­فراواني ايجاد شده است. با توجه به اینکه کتابخانه­ هاي دیجیتالی در ایران نوپا هستند.(جعفري فر، 1394: 259-260) کتابداران دیجیتالی براي رویارویی با چالش­ هاي اخلاقي مطرح درخصوص مالکیت معنوي در عصر فناوري اطلاعات، باید با مسئوليت­ هاي اخلاقي خود آشنایی کامل داشته باشند که این امر در سایه فراگیري اصول  و قواعد اخلاقی مطرح علم اطلاعات در زمینه مالکیت معنوي در فضاي مجازي محقق می­شود. (جعفري فر، 1394: 264)

اهمیت کتابخانه های دیجیتال در امر آموزش

با گسترش روز­افزون كتابخانه ­هاي ديجيتالي دانشگاهي، كه جزء مهمترين نظام ­هاي بازيابي اطلاعات به شمار مي­روند نحوه طراحي پايگاه­ هاي اطلاعاتي، ساختار و چگونگي ارائه اطلاعات براي كاربران همه بر توانايي كاربران براي بازيابي اطلاعات تأثير قابل توجهي دارد. محيط رابط از عناصر و ويژگي­ه اي متنوعي تشكيل شده است. كه بر چگونگي درك نظام، فرايند جستجو و بازيابي اطلاعات توسط كاربران تأثير مي­گذارد. درك بهتر نظام­ هاي بازيابي اطلاعات از سوي كاربران به استفاده مؤثر از نظام­ ها مي­ انجامد (ذولقدر و مؤمن، 1393: 124)

کتابخانه های دیجیتال درایران

كتابخانه ديجيتالي در ايران پديده نوظهوري است كه سازمان­ها به اجبار رشد و هجوم فناوري، جنبه­ هاي تبليغاتي، يا در راستاي اهداف علمي-پژوهشي خود نسبت به ايجاد آن اقدام كرده اند. البته در ايران تعداد زيادي كتابخانه ديجيتالي وجود دارد كه فقط عنوان كتابخانه ديجيتالي را يدك مي­كشند و صرفاً حاوي حجمي از منابع الكترونيكي هستند و تعداد اندكي كتابخانه وجود دارد كه تا حدي نزديك به ماهيت اصلي كتابخانه ديجيتالي باشد. کتابخانه های دیجیتال ضمن بهره­ گيري از نيروي متخصص و داشتن نرم ­افزار مناسب، در گردآوري منابع الكترونيكي نيز مبتني بر اصول مجموعه ­سازي باشد و منابع اطلاعاتي را مديريت و به صورت تمام متن در اختيار كاربر قرار دهد از مزایای بیشتری برخوردار هستند.

فراهم آوري در كتابخانه­ هاي ديجيتالي ايران در قالب دو بخش اساسي، يعني سفارش و تهيه، مورد بررسي قرار می گیرد. كتابخانه­هاي ديجيتالي معنايي مي­توانند از طريق نظام­هاي داده كاوي به كشف اطلاعات مفيد و پنهان از ميان انبوه اطلاعات ذخيره شده بپردازند. (حريري و رادفر،1393: 48-49)  عمده منابع الكترونيكي در كتابخانه­ هاي ديجيتالي ايران، همانند كتابخانه­ هاي سنتي،  كتاب­ها و نشريات هستند و هر كتابخانه از روش­هاي مختلفي براي سفارش آنها استفاده كرده است. كتابخانه­ هاي ديجيتالي براي تهيه انواع منابع اطلاعاتي از روش­هاي مختلف استفاده مي­كنند. (حريري و رادفر،1393: 50)

مزایای استفاده از کتابخانه دیجیتال

در خصوص ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال می توان گفت که مزایای ذخیره­ سازی اطلاعات به صورت الکترونیکی، کاربرد وسیع رایانه ­ها در فعالیتهای حرفه­ای گوناگون را ناگزیر ساخته و استفاده از شبکه­­ های رایانه­ ای و بویژه اینترنت، تغییرات اساسی در روند ارائه خدمات به وجود آورده است. این امکانات سبب شده حجم بسیار زیادی از اطلاعات تنها به اندازه­ی یک سر انگشت با کاربران فاصله داشته باشد. ناگفته پیداست، در این محیط پیچیده با این ارتباطات وسیع، مخاطرات گسترده­ای سیستم­ های رایانه­ ای، سامانه­ های اطلاعاتی و فعالیتها و زیرساختهای حیاتی وابسته به آنها را تهدید می­کند. (حریری و نظری، 1391: 62)

این کتابخانه ­ها نیازمند پیاده­سازی برنامه­ های دقیق کنترل و سازوکارهای لازم برای نگهداری دارایی های اطلاعاتی خود در درازمدت هستند. کتابخانه­ دیجیتالی، نهادهای اجتماعی و چیزی بیش از مجموعه­ ای از فناوری هاست و باید از سازوکارهای جدید برای نگهداری مواد استفاده کند. (حریری و نظری، 1391: 63)  تنوع در نرم ­افزارهاي كتابخانه­ هاي ديجيتال باعث شده تا امكان دستيابي يكپارچه با اطلاعات به ­عنوان چالشي مهم در كتابخانه­ هاي ديجيتال مطرح باشد. بنابراين، تعامل ميان مجموعه­ هاي نامتجانس يكي از چالش ­برانگيزترين موضوع­ها در ايجاد و توسعه كتابخانه ­هاي ديجيتال است. هر يك از كتابخانه ­ها شامل انواع متنوعي از اطلاعات، استانداردهاي ابر­داده، تفاهم­نامه­ ها، شما­هاي شناسايي، و مدل­هاي اجرايي هستند و توسط سازمان­هاي متعددي مدیریت مي­شوند. (عليپور حافظي، 1390: 73-74)

زمینه های ایجاد کتابخانه دیجیتال

براي ايجاد كتابخانه ­هاي ديجيتالي يكپارچه نيازمند اقداماتي در دو حوزه­ مستقل و در عين حال وابسته به هم با عنوان نحوي و معنايي هستيم. يكپارچه ­سازي نحوي به برقراري سخت­ افزاري و نرم­ افزاري نظام­هاي اطلاعاتي كتابخانه­ هاي ديجيتالي مي­پردازد. در اين مرحله، مسائلي نظير استانداردهاي فراداده­ي خروجي و ورودي، تفاهم­نامه­ مورد استفاده براي مبادله، و زبان توصيفي فراداده مطرح مي­شوند.(عليپور حافظي، 1394: 96). هنگام ايجاد كتابخانه ديجيتال همواره اين پرسش در ذهن متخصصان، مسئولان  كتابداران شكل مي­گيرد كه از كجا بايد آغاز كرد؟ مسئله اساسي در ايجاد كتابخانه ديجيتال از اين پرسش نشأت مي­گيرد. البته پاسخ به اين سوال نياز به مقدماتي دارد ولي در كل مي­توان گفت كه شرايط موجود هر كتابخانه با كتابخانه ديگر متفاوت است.

لذا آغاز و اجراي اين فرايند از كتابخانه ­اي به كتابخانه­ ديگر متفاوت است. ولي در تمامي موارد با كتابخانه ­هايي سروكار داريم كه قصد ايجاد كتابخانه ديجيتال را دارند. مقدمات مورد نياز براي ايجاد كتابخانه ديجيتال منابع مالي و منابع انساني متخصص است. بدون وجود اين منابع اوليه، ايجاد كتابخانه ديجيتال  با موفقيت همراه نخواهد بود. ايجاد كتابخانه ديجيتال هزينه بالايي را طلب مي­كند اما در مقابل هزينه نگهداري و ارائه خدمات آن به مراتب پاين­تر از كتابخانه­ هاي سنتي است. در بسياري از موارد همين هزينه­ بالا مانع از شكل ­گيري پروژه­ ها و متعاقب آن محصولات كتابخانه ديجيتال مناسب و ارزشمند شده­ است. از مسائل ديگر مي­توان به نيروي كار متخصص، شامل طراحان سيستم، مهندسان نرم­ افزار و شبكه و كتابداران متخصص و آشنا با كتابخانه­ هاي ديجيتال اشاره كرد.(عليپور حافظي، 1388: 120).

عناصر ایجاد کننده کتابخانه دیجیتال در بررسی ادبیات تحقیق کتابخانه دیجیتال

به طور كلي سه عنصر اصلي محتوا، نرم ­افزار و خدمات در ايجاد كتابخانه­ ديجيتال دخيل هستند. این سه عنصر عبارتند از:

1-محتوا.

2-سیستم نرم افزاری

3- خدمات.

محتوا

عنصر اوليه ومهم در كتابخانه­ ها، محتوا و منابع طلاعاتي آن كتابخانه مي­باشد. كتابخانه­ هاي ديجيتال قابليت نگهداري هر گونه اطلاعات به ­صورت مجموعه ­اي از بيت­هاي كامپيوتري را دارند. برخي اوقات اين­ها نسخه­ هاي ديجيتالي­ شده رسانه­ هاي معمول مانند متن، تصوير، موسيقي، مواد شنيداري، طرح­ها و بسياري از رسانه ­هاي اين­چنيني هستند. (عليپور حافظي، 1388: 121)

بخش ديگري از محتواي كتابخانه­ هاي ديجيتال را منابع اطلاعاتي در محيط اينترنت تأمين مي­كنند. به اين ترتيب، كتابخانه­ ها مي­توانند به شناسايي، ارزيابي كيفي، سازماندهي، فهرست ­نويسي منابع اطلاعاتي در اينترنت بپردازند. گردآوري اين­گونه منابع اطلاعاتي در محيط اينترنت منحصر به فرد بوده و داراي نمونه­ چاپي نيستند و يا داراي ارزش ­هاي افزوده ­اي هستند كه نمونه­ هاي چاپي آنها اين ويژگي را ندارند. . (عليپور حافظي، 1388: 123)

سيستم نرم­ افزاري

يكي ديگر از عوامل اصلي و تأثيرگذار در ايجاد كتابخانه ديجيتال سيستم نرم افزاري مي­باشد. سيستم نرم­ افزاري كتابخانه­ ديجيتال وظيفه­ پردازش، ذخيره و اشاعه اطلاعات ديجيتال را بر عهده دارد. (عليپور حافظي، 1388: 131)

خدمات

پويايي كتابخانه­ ها و ميزان رضايت­مندي كاربران آن وابسته به ارائه­ خدمات مناسب، پيوسته و روزآمد به جامعه كاربران است و به طور معمول تمام فعاليت­هاي كتابخانه­ ها از جمله گزينش، فراهم ­آوري، سازماندهي و اشاعه منابع در راستاي ارائه خدمات به مراجعان است. با ظهور و گسترش روزافزون فن­آوري­­ هاي اطلاعاتي جديد در عرصه­ هاي مختلف جهان اطلاعات و اطلاع ­رساني، كتابخانه­ ها نيز به عنوان يكي از مهم­ترين مراكز ذخيره؛ نگهداري و اشاعه اطلاعات از اين فن­آوري ­ها سود جسته ­اند. كتابخانه­ هاي ديجيتال با توجه به ماهيت وجود خود، فرم­هاي جديدي از منابع اطلاعاتي را اشاعه مي­دهند .(عليپور حافظي، 1388: 138)

منابع