بودجه مشارکتی |مبانی نظری و ادبیات تحقیق

بودجه مشارکتی

بودجه مشارکتی | تعداد صفحات : 10 صفحه

بودجه مشارکتی

بودجه‌ریزی مشارکتي با آگاه کردن تصميم گيران به اطلاعات. بهتر درباره نتايج هر برنامه، توانايي آنان را در ارزيابي درخواست‌های بودجه‌ای. دستگاه‌های اجرايي افزايش می‌دهد. بودجه مشارکتي، تمامي فعالیت‌های مستقيم و غیرمستقیم. مورد نياز در برنامه و همچنين تخمين دقيقي از هزينه فعالیت‌ها را در برمی‌گیرد. بودجه‌ریزی مشارکتي با تمام مزايايي که دارد در مراحل مختلف نيازمند. اقدامات پيچيده در ابعاد فني نظام بودجه‌ریزی است.

به‌طور کلي سيستم حسابداری و نظام مديريت بايد هماهنگ .با يك فرآيند بودجه‌ریزی مشارکتي دچار تحول شوند. بودجه‌ریزی مشارکتي نيازمند تغييراتي بنيادی در سیستم‌های اطلاعات مديريت.، مالي و شيوه مديريت دستگاه‌های دولتي است. بودجه مشارکتي ايده آل بايد اطلاعات مربوط به فصول، برنامه‌های دستگاه‌های اجرايي. را همراه با نتايج پیش‌بینی شده به تفكيك در بر داشته باشد (باوی، 1395: 20).

مشاركت در بودجه‌بندی منجر به افزایش اطلاعات در دسترس كارمندان شده.، این عامل منجر به افزایش كارایی مدیران می‌شود. همچنین با افزایش ناپایداری و نوسان در محیط سازمان.، آثار مثبت عملكردی مشاركت در بودجه‌بندی افزایش می‌یابد. مشاركت در بودجه‌بندی در مورد مدیرانی كه نگرش یا انگیزه مطلوب‌تر دارند.، با بهبود عملكرد همراه است.، در حالی كه مشاركت مدیرانی كه نگرش یا انگیزه نامطلوبی داشتند، با عملكرد مختل شده همراه بوده است.

ادامه

بودجه مشارکتی درگیری مدیران یا مرئوسان در فرایندهای بودجه‌بندی است. مشارکت در تنظیم و تدوین بودجه از اشتیاق مدیران ناشی می‌شود. سپس آنان قصد دارند که انرژی ورودی بیشتر و زمان بیشتری را در کار صرف کنند. تا به اهداف بودجه‌ها نائل شوند. مشارکت در بودجه‌بندی مزایا و معایبی دارد. مزایای آن وضعیتی است که عملکرد سازمانی را افزایش می‌دهد. ضعف مشارکت هم، این است که دقت زیادی را در بر می‌گیرد. که می‌تواند موجب اختلال رفتاری، مانند اینکه افراد اختلاف بودجه‌بندی را ایجاد می‌کنند (باقرزاده پشت مخی، 1394: 5).

بودجه، یک طرح مقداری کامل برای به‌کارگیری و تخصیص کارآمد. و اثربخش منابع یک واحد تجاری تولیدی در یک دوره معین است. بنابراین، لازم است که هر واحد تجاری، فعالیت‌ها یا وظایف منعکس در بودجه. را به طور دقیق تعریف کند. مقدار اطلاعات مشروح و جزئیاتی که لازم است. در بودجه منظور شود به نیاز اطلاعاتی مدیریت و سایر استفاده‌کنندگان بستگی دارد.

بودجه‌بندی موجب طرح‌ریزی‌های دوره‌ای.، بهبود هم آهنگی و ارتباط و همچنین مقداری کردن طرح‌ها می‌گردد. بعلاوه، بودجه چارچوبی را برای اندازه‌گیری و ارزیابی عملکرد فراهم می‌کند.، آگاهی‌های لازم را در مورد مخارج فعالیت‌ها به دست می‌دهد. و بالاخره فعالیت‌ها را در جهت هدف‌ها هدایت می‌کند (حسینی پور و فداکار، 1394: 9).

بودجه مشارکتی

بودجه بیانگر انتظارات کمپانی است.که در شرایط اقتصادی مدت زمان آتی ارائه شده است. نقش بودجه عبارت است از؛ تعیین نیازمندی‌های سرمایه خدمات در راستای نیاز به فعالیت‌های برنامه‌ریزی شده. در طول دوره معین، برآورد هزینه مجموعه‌ای از فعالیت‌ها و متعاقباً تعیین آن دسته. از فعالیت‌هایی که متعهد به ظرفیت منابع قابل دسترسی هستند.

کنترل تجارت از طریق تخصیص سرمایه تجارتی با فعالیت‌های گوناگون. و تنظیم این اختصاص بین فعالیت‌ها در طول دوره زمانی برنامه‌ریزی شده است. بودجه به عنوان مهم‌ترین سند مالی عملیات دولت.، نقش مهمی را در دستیابی به هدف‌های برنامه‌های درازمدت توسعه کشور دارد. از این رو، تلاش برای بهبود آن، همواره مورد توجه بوده است (باقرزاده پشت مخی، 1394: 3)

مشارکت یعنی اینکه هم مشکل و هم راه‌حل پیشنهادی. آن متعلق به افرادی باشد که تحت تأثیر آن قرار می‌گیرند. زمانی که افراد در سازمان مشارکت دارند.، مشکلی را که موجب نیاز به تغییر می‌شود به عنوان مشکل خود تلقی می‌نمایند.

نه مشکل کس دیگر. اما برای اینکه فرایند تغییر، موفقیت‌آمیز باشد.، افراد باید نسبت به راه‌حل مشکل یعنی نسبت به تغییرات پیشنهادی هم احساس مالکیت نمایند. بهترین راه تأمین مالکیت مشکل، این است که برای افرادی که مشمول تغییر می‌شوند. روشن نمایید که تغییر چگونه بر آنها، بر شغلشان و بر آینده‌شان اثر می‌گذارد (حسینی پور و فداکار، 1394: 4).

بودجه مشارکتی

استفاده از روش‌های نوین بودجه‌بندی علاوه بر اینکه از کندی کار دستگاه‌های دولتی. و اسراف اموال عمومی جلوگیری می‌کند، در پیشبرد مقاصد اجتماعی. و اقتصادی نیز بسیار مؤثر بوده و دولت‌ها. از این طریق می‌توانند منابع ملی را به نحو عادلانه و مطلوب. در بین اهداف مطلوب جامعه توزیع می‌نمایند (باوی، 1395: 3).

در محیط عملیاتی رقابتی امروزی، سازمان‌ها، تمایل زیادی به افزایش عملکرد مدیریتی نشان می‌دهند. مشارکت بودجه‌ای اشاره به نقش مؤثر مدیران ارشد. و زیردستان آنها در فرآیند تشخیص كاربرد مسائل. و اجرای فعالیت‌ها دارد. به عبارت دیگر مشاركت بودجه‌ای بر عملكرد مدیریتی اثر می‌گذارد. یك بودجه، به عنوان طرح عملیاتی نقش مؤثری در تنظیم هزینه‌ها و اهداف. درآمد مربوط به مراكز مسئولیت‌پذیر در یك سازمان شغلی دارد. علاوه بر این ارتباطات عملكرد و انگیزه نیز تأثیرگذار است (باقرزاده پشت مخی، 1394: 3).

روند متداول بودجه‌ریزی در کشور، اطلاعات کافی در خصوص نتایج هزینه کرد. اعتبارات و میزان اثربخشی و کارایی برنامه به دست نمی‌دهد. و همچنین دارای افق برنامه‌ریزی کوتاه مدت بوده و محدودیت اقتدار مدیریت. در کنترل هزینه‌ها و نظارت بر اجرای هر واحد را موجب می‌شود. از آنجا که در سيستم بودجه‌ریزی سنتي عوامل مهمي. چون اثربخشي، کارايي، صرفه‌جویی و بازدهي در قبال صرف منابع ناديده گرفته می‌شوند.

لذا از منابع به‌درستی استفاده نشده و حتي به هدر می‌روند. از طرفي افزايش يا کاهش بودجه دستگاه‌ها تابع تصميمات سياسي و اعمال نفوذ. اشخاص و قدرت چانه‌زنی آنها بوده و ميزان پاسخگويي مديران و سنجش ميزان. مسئولیت‌پذیری آنان کمرنگ می‌باشد. علاوه بر اين در کشور ما بودجه با مسائل اقتصاد کلان مانند. رشد اقتصادی، بيكاری، اشتغال و تورم و به ‌طور کلی رونق و رکود اقتصادی در ارتباط است و از سوی ديگر در اکثر سال‌ها با کسری بودجه مواجه است (باوی، 1395: 3-4).

بودجه مشارکتی

افزایش مشارکت در بودجه در سازمان برای به دست آوردن. میزان پذیرفته شده بودجه کمک می‌کند. مشارکت بودجه نیز به افزایش انگیزه و نگرش کاری کارکنان.، رسیدن به تعهد به هدف سطوح بالاتر از مدیران سطح پایین‌تر. و بهبود تقارن اطلاعات بین مدیریت ارشد و مدیریت سطح پایین کمک می‌کند.

مشاركت در بودجه‌بندی تلاش‌های مدیریت را برای فرموله كردن. دقیق پیش‌بینی‌ها با توجه به حالات محیطی افزایش می‌دهد. و می‌تواند منجر به تمركز توجه مدیریت بر تصمیمات و رفتار مورد نیاز. در دوره‌های آتی شود و همچنین ممكن است منجر به افزایش تفكر. در مورد اهداف بودجه و گزینه‌های مختلف گرد.

بودجه‌بندی مشارکتی می‌تواند موجب افزایش توانمندی‌ها، مشارکت گروه‌های حاشیه، تخصیص بهتر و کاراتر بودجه‌ها، استفاده مناسب‌تر از منابع، اثر بخشی سیاست‌های مالی و…. شود. به عبارتی دیگر این روش برای ذینفعان این فرصت را فراهم می‌آورد که در فرآیند تصمیم‌گیری و در زمینه‌ی هزینه‌ها و بودجه‌ها مشارکت داشته باشند (باقرزاده پشت مخی، 1394: 4).

یکی از عوامل مؤثر در تصمیم‌گیری، وجود اطلاعات مناسب و مرتبط با موضوع تصمیم است. در صورتی که اطلاعات مورد نیاز به صورتی نامتقارن بین افراد توزیع شود، می‌تواند منجر به نتایج متفاوت نسبت به موضوعی واحد شود. بنابراین قبل از اینکه خود اطلاعات برای فرد تصمیم‌گیرنده مهم باشد، این کیفیت توزیع اطلاعات است که باید مورد ارزیابی قرار گیرد.

بودجه مشارکتی

امروزه در سازمان‌ها به دليل پيچيدگي و گسترش بخش‌های مختلف قطعاً مطلع بودن يک فرد به عنوان تصمیم‌گیرنده سازمان از تمام امور مربوط به سازمان کاري بس دور از ذهن و نشدني است، لذا امروزه يکي از راه‌های اشتراک مناسب اطلاعات تصمیم‌گیری‌های گروهي در سازمان است، که تصميمات در گروه‌هایی متشکل از افرادي مطلع و آگاه نسبت به بخش‌های مختلف سازمان اتخاذ می‌شود.

بدون شک هر يک از سرپرستان بخش‌های مختلف سازمان به دليل تعامل نزديک و روزانه با بخش مربوط به خود، از نيازها، کاستی‌ها، نقاط قوت و ضعف آن‌ها آگاه‌تر هستند و تصميماتي که بر پایه‌ی اين اطلاعات براي بخش‌های مذکور اتخاذ شود کاربردی‌تر و به واقعيت نزدیک‌تر خواهد بود. بودجه‌بندی مشارکتي راهکاري است که امروزه در سازمان‌ها به آن توجه فراوان می‌شود و می‌توان گفت که کارآيي آن و اثرات مثبت سازماني ناشي از اعمال آن تا حد زيادي به اثبات رسيده است (بخارائیان، 1393: 2).

بودجه در شکل نوين آن نه تنها يک ابزار مديريت محسوب می‌گردد، بلکه از اهم موضوعات سياسي، اقتصادي، فرهنگي و اجتماعي و نيز مديريت محسوب شده و اهميت آن در حکومت‌ها اعم از ملي و يا محلي چشمگير، روزافزون و غير قابل انکار است.

اهميت برنامه‌ریزی و بودجه به عنوان يک دانش، امروز بر کسي پوشيده نيست و براي ايجاد و استقرار يک نظام مالي و فراهم آوردن يک سيستم برنامه‌ریزی که بر اساس آن بتوان به هدف‌هاي از پيش تعيين شده رسيد به کارشناسان مطلع و ورزيده با تخصص‌های خاص در زمينه حسابداري، حسابرسي و بودجه نياز است (بخارائیان، 1393: 2).

مفاهیم

بودجه

از زمان پيدايش واژه بودجه، تعاريف متعددی از آن به عمل آمده است که با توجه به نوع برداشت و نگاه افراد به موضوع بودجه متفاوت می‌باشد. در ابتدای امر، بودجه صرفاً به معنای بودجه‌نویسی مطرح بود. به همين دليل تعاريفي که از اين واژه صورت گرفته، معنای بودجه‌نویسی را در اذهان تداعي می‌نماید.

نخستین تعریف قانونی که از بودجه در نظام حقوقی مالی ایران شده، در ماده یک قانون محاسبات عمومی مصوب سال 1289 شمسی است که بودجه را چنین تعریف کرده است: «بودجه دولت سندی است که معاملات دخل و خرج مملکتی برای مدت معینی در آن پیش‌بینی و تصویب می‌شود. مدت مزبور را سنه مالی می‌گویند که عبارت از یک سال شمسی است».

دومین تعریف قانونی مربوط به قانون محاسبات عمومی مصوب 16 اسفند 1312 شمسی مربوط می‌شود که چنین آمده است: بودجه لایحه پیش‌بینی همه عواید و مخارج مملکتی است برای مدت یک سال شمسی که به تصویب مجلس شورای ملی رسیده باشد (حسینی پور و فداکار، 1394: 10). در ادامه به برخی دیگر از تعاریف بودجه اشاره می‌شود:

بودجه مشارکتی

– در تعریف دیگر کلی و ریونبارک (2003) دو فرض در زمینه بودجه بیان می‌کنند که عبارت‌اند از اینکه اولاً بودجه یک سیستم باز است که برای ارائه عقیده عمومی قادر به تغییر است و دوم اینکه بودجه ابتدای به ساکن ابزار کنترل است که مداخلات دولتی در زمینه‌های دولتی و خصوصی را محدود و تسهیل می‌کند (جلالی علی‌آبادی و همکاران، 1396: 17).

– بودجه‌بندی به مفهوم کنترل بودجه، شامل کنترل و ارزیابی سیستم‌هایی که بر اساس پیش‌بینی و ثبت اهداف بوده و یک ابزار قدرتمند در سازمان‌ها محسوب می‌شود (میرزایی اسرمی و همکاران، 1396: 3).

– بودجه عبارت است از یک ابزار مدیریتی برای طراحی فعالیت‌های آینده مدیریت که شامل برآورد فروش، هزینه‌ها، تولید و غیره می‌باشد. بودجه‌بندی برای مشخص کردن نتایج مورد انتظار کسب و کار و خطوط عملیاتی ممکنی که در آینده باید برای دستیابی به این نتایج پیموده شود انجام می‌شود (حسینی پور و فداکار، 1394: 9)

در پایان می‌توان گفت بودجه به زبان ساده عبارت است از یک ابزار مدیریتی برای طراحی فعالیت‌های آینده مدیریت که شامل برآورد فروش، هزینه‌ها، تولید و غیره می‌باشد. بودجه‌بندی برای مشخص کردن نتایج مورد انتظار کسب و کار و خطوط عملیاتی ممکنی که در آینده باید برای دست‌یابی به این نتایج پیموده شود انجام می‌شود (حسینی پور و فداکار، 1394: 10).

بودجه مشارکتی

با توجه به مجموع تعاریفی که از بودجه هست، می‌توان عناصر تشکیل دهنده آن را برشمرد:

1- بودجه برنامه مالی دولت است؛

2- بودجه برای یک سال مالی تهیه می‌شود؛

3- بودجه پیش‌بینی آینده است؛

4- بودجه در برگیرنده همه درآمدها و هزینه‌های دولت در قالب بودجه عمومی، بودجه شرکت‌های دولتی و بودجه سایر مؤسسات انتفاعی وابسته به دولت است؛

5- هزینه‌ها برای رسیدن به سیاست‌ها و هدف‌های معین و قانونی دولت است؛

6- سندی است که باید به تصویب قوه مقننه برسد؛

7- هیچ دولتی بدون داشتن بودجه نمی‌تواند فعالیت کند.

مشارکت

کوشش برای تعریف مشارکت اغلب با سردرگمی و مشکلات مواجه می‌شود. مشارکت یک موضوع ماندگار با معانی مختلف است. این اصل آن است که افراد باید در مورد تصمیم‌هایی که از آن تأثیر می‌پذیرند حرفی را برای گفتن داشته باشند. مشارکت و مدیریت مشارکت جزو واژه‌هایی هستند که به مکتب رفتاریون که یکی از مکاتب برجسته نهضت روابط انسانی است، مرتبط می‌باشد (حسینی پور و فداکار، 1394: 8).

مشارکت بر این عقیده بنیادین استوار است که همه افراد حق دارند در مورد اموری که مربوط به خودشان است احساس مسئولیت نمایند؛ درباره آن فکر کنند؛ اندیشه خود را بدون ترس بیان کنند و بر تصمیم‌هایی که بر زندگی آنها اثر می‌گذارد؛ دخالت داشته باشند. بنیادی‌ترین اندیشه زیرساخت مشارکت پذیرش اصل برابری مردمان است. مردمان هرگاه در پیوند با یکدیگر از اهمیت و ارزش برابر برخوردار شوند آنگاه مشارکت میان آنان می‌تواند به برخاستن و خیز برداشتن یاری دهد. به طور کلی اهم تعاریف مشارکت عبارت است از:

– مشارکت عبارت است از ایفای نقش از طریق اظهارنظر، ارائه پیشنهاد، تصمیم‌گیری و قبول مسئولیت در زمینه فعالیت‌های سازمان، انتخاب نوع کار، بهبود و توسعه کار توزیع دستاوردهای حاصله (حسینی پور و فداکار، 1394: 8).

بودجه مشارکتی

– مشارکت یک مفهوم بنیادی در بررسی انگیزش است، زیرا پدید آوردن و پذیرش دگرگونی نقش کلیدی دارد. مشارکت موضوعی بنیادی در بررسی تصمیم‌گیری است، زیرا در گستره فراگرد انتخاب و گزینش، جایگاهی ویژه دارد. با این همه به زعم بسیاری از گواهه های حاکی از اهمیت مشارکت در مدیریت عمومی، بسیاری از سازمان‌های دولتی همچنان ساختار رده‌بندی را حفظ کرده، و از راه فراگردهای غیرمشارکتی، و به نسبت متمرکز، به کار می‌پردازد. درواقع مشارکت، همان تصمیم‌گیری گروهی است (حسینی پور و فداکار، 1394: 8).

بودجه مشارکتی

پس از تعریف دو واژه بودجه و مشارکت در اینجا بودجه مشارکتی این چنین تعریف می‌شود:

بودجه‌ریزی مشارکتي نوعي سيستم برنامه‌ریزی، هزینه‌یابی و ارزيابي است که بر رابطه بودجه هزينه شده و نتايج مورد انتظار تأکید می‌ورزد. شناسايي ارتباط ميان مديريت استراتژيك (برنامه‌ریزی راهبردی) و تخصيص منابع با توجه به افق‌های بلندمدت از اهداف عمده بودجه‌ریزی مشارکتي است (باوی، 1395: 20).

همچنین مشارکت بودجه را به عنوان میزان نفوذ زیردستان و دخالت آنها در تنظیم بودجه تعریف می‌کنند (باقرزاده پشت مخی، 1394: 4).

علاوه بر این مشارکت در بودجه‌بندی ابزارهای کنترلی هستند که به مثابه دو کفه یک ترازو به یکدیگر وابسته‌اند، برای مثال، مشارکت در بودجه‌بندی در شرکت‌هایی معنا پیدا می‌کند که سیستم‌های حسابداری مدیریت پیشرفته دارند و مدیران می‌توانند با استفاده از اطلاعات تهیه شده به وسیله این سیستم‌ها به تصمیم‌گیری در خصوص تخصیص منابع بین واحدهای عملیاتی بپردازند (اعتمادی و دیانتی، 1388: 37).

اهمیت

در عصر حاضر در همه کشورها و با هر شیوه‌ی اقتصادی مورد عمل، بودجه، نقش بسیار تعیین کننده‌ای در اقتصاد کشور دارد و به عنوان ابزار اعمال سیاست‌های مالی دولت عمل می‌کند. از منظر مدیریت، بودجه ابزاری برای مصرف هدفمند منابع مالی با در نظر گرفتن صرفه و صلاح شرکت است به نحوی که حداکثر منافع سازمانی با مصرف حداقل منابع عاید گردد.

و در این راستا بتوان معیارهای ارزیابی قابل سنجشی را ایجاد نمود که مدیریت را به سوی اهداف راهبردی رهنمون باشد. پر واضح است که موفقیت سازمان‌ها به تخصیص و کاربست مناسب و به هنگام تجهیزات و منابع در راستای دست‌یابی به اهداف برنامه‌های آن بستگی دارد، سازمان‌ها با توجه به منابع محدود در صورتی می‌توانند پاسخگوی نیازهای نامحدود باشد، که بهترین ترکیب استفاده از منابع برای رسیدن به پاسخ بهینه را بیابند.

این مهم، توجه ویژه مدیریت به اصل بهره‌وری و به موازات آن سنجش مستمر نتایج عملیات اجرایی، با برنامه‌ها و اهداف سازمانی و اصلاح مسیر حرکت و روش اجرای برنامه‌ها را می‌طلبد که یکی از وظایف خطیر مدیریت هر سازمان است. از دیدگاه کلان نیز، بودجه‌ریزی صحیح از اتلاف منابع اجتماعی جلوگیری نموده و هدایت مصارف را در راستای افزایش رفاه اجتماعی میسر می‌سازد مشروط به اینکه برنامه‌ریزی صحیح صورت گیرد و کنترل مناسبی نیز در حین اجرای برنامه‌ها، انجام پذیرد (حسینی پور و فداکار، 1394: 5-6).

بودجه مشارکتی

امروزه معرفی بودجه به‌عنوان وسیله‌ای جهت حداکثر کردن استفاده از منابع در دسترس(طرح‌ریزی و بهبود مدیریت) نقش ممتاز و تعیین کننده‌ای به بودجه‌ریزی نوین داده است. علاوه بر این شفاف‌سازی، افزایش کارایی و اثربخشی و ارائه مبنایی صحیح برای تصمیم‌گیری در خصوص تخصیص منابع و در نهایت ایجاد ارتباط بین بودجه و نتایج عملکرد برنامه از اهم مواردی است که در روش جدید بودجه‌ریزی مورد توجه قرار گرفته است (باقرزاده پشت مخی، 1394: 7).

مشاركت در بودجه‌بندی، به مدیریت فرصتی برای تحت تأثیر قرار دادن بودجه قبل از نهایی شدن آن فراهم می‌کند، لذا مدیر الزاماً نقش فعالی دارد و می‌تواند مشاركت بیشتری در بررسی و ارزیابی گزینه‌های مختلف برای تعیین اهداف بودجه داشته باشد.

بنابراین، مشاركت در بودجه‌بندی تلاش‌های مدیریت را برای فرموله كردن دقیق پیش‌بینی‌ها با توجه به حالات محیطی افزایش می‌دهد و می‌تواند منجر به تمركز توجه مدیریت بر تصمیمات و رفتار مورد نیاز در دوره‌های آتی شود .همچنین ممكن است منجر به افزایش تفكر در مورد اهداف بودجه و گزینه‌های مختلف گردد.

همچنین مشاركت انگیزش را نیرومند می‌سازد، زیرا كاركنان احساس می‌کنند مورد پذیرش بیشتر هستند و در كارهای آن درگیرند. از این راه احساس احترام به خود، رضایت شغلی و همكاری با مدیریت می‌تواند بهبود یابد. پیامدهای مشاركت اغلب در قالب كاهش تعارض و فشار عصبی در كار، تعهد و دل‌بستگی بیشتر به هدف‌ها و پذیرش بهتر از دگرگونی‌ها پدیدار می‌شود (باقرزاده پشت مخی، 1394: 7).

با توجه به مزايای بودجه مشارکتي و نقايص و کاستی‌های بودجه‌ریزی سنتي موجود کشور، لزوم اجرای بودجه مشارکتي به عنوان يك روش نوين در بودجه‌ریزی سنتي به شدت احساس می‌گردد (باوی، 1395: 4).

هدف از بودجه‌بندی

بودجه‌بندی اهداف اصلی زیر را دنبال می‌کنند:

1- ارزیابی دوره‌ای سیاست‌های مدیریت.

2- ایجاد مبنایی برای بررسی دستاوردهای صنعت.

3- کنترل هزینه‌ها در بخش‌های مختلف.

4- ایجاد برنامه‌ای برای پیشرفت سیستماتیک.

5- اتخاذ مبنایی برای هزینه کردن سرمایه.

6- ایجاد مبنایی برای کنترل کارکرد بخش‌های مختلف مربوط به سازمان تجاری از طریق بازبینی بازدهی و صرفه اقتصادی آنها (حسینی پور و فداکار، 1394: 13).

فرایند بودجه‌بندی

فرایند بودجه را این‌گونه تعریف می‌کند: یک طرح مالی از برنامه مورد انتظار مدیریت در عمل، به این ترتیب، آنها حداقل شش تابع کلیدی را ارائه می‌دهند که شامل:

1- تنظیم اهداف.

2- هماهنگی مشوق‌ها.

3- توسعه برنامه‌های عملیاتی.

4- تخصیص منابع.

5- هماهنگی در تمام موارد.

6- نظارت و کنترل امور مالی (میرزایی اسرمی و همکاران، 1396: 7).

بودجه از منظر اجتماعی

بودجه به عنوان پدیده‌ای اجتماعی می‌تواند در نظر گرفته شود. پدیده اجتماعی به پدیده‌ای اطلاق می‌گردد که از تعامل میان کنشگران ایجاد می‌شود و این تعامل تولید و بازتولید می‌شود (جلالی علی‌آبادی و همکاران، 1396: 17).

در حسابداری یک منظر جدید ظهور کرده است که بودجه‌ریزی را در خلق یک واقعیت اجتماعی دخیل می‌داند. از این منظر گفتگوهای بودجه‌ای شیوه‌ای است که انتظارات اجتماعی بیان می‌شوند و سازمان‌ها را تغییر می‌دهند.

عمل سازمان هم باید به گونه‌ای باشد که این انتظارات اجتماعی را باز تولید کند و به بقای سازمان کمک کند.

اصولاً در مقوله‌ای مانند بودجه که در رابطه با افراد موضوعیت پیدا می‌کند، نمی‌توان معادله را بدون حضور کنشگران ترتیب داد (جلالی علی‌آبادی و همکاران، 1396: 18).

مزایای بودجه‌ریزی مشارکتی

تضمين و تحكيم پاسخگويي در سطوح مختلف مديريتي.، تحقق رويكرد خروجي محوری، اعطای اختيارات لازم به مديران در انتخاب نهاده‌های لازم. برای توليد خروجی‌های مورد نظر، ارزيابي مستمر عملكرد مديران و مبنا قرار دادن. نتايج عملكرد به‌عنوان يكي از معيارهای تخصيص اعتبارات و تصمیم‌گیری در رابطه. با ارزيابي عملكرد مديران، توليد اطلاعات مديريتي و مالي شفاف برای تصمیم‌گیری.

در رابطه با افزايش، کاهش و تخصيص اعتبارات بودجه‌ای.، رهايي از روزمرگي و نيل به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت و هزينه کرد بر اساس برنامه.، افزايش توانمندی مديران در مديريت منابع مالي، فيزيكي، انساني و اطلاعاتي.، کاهش فساد و رانت‌خواری در سطوح مختلف اجرايي و تصمیم‌گیری.، ارائه مبنايي صحيح برای اتخاذ تصميم در خصوص تخصيص منابع.، تعيين نتايج قابل سنجش و مورد انتظار، تمرکز فرآيند تصمیم‌گیری.

روی مهم‌ترین مسائل و چالش‌هایی که دستگاه اجرايي با آن مواجه است. و ايجاد يك فرآيند منطقی برای تصمیم‌گیری در خصوص بودجه که به‌طور مستقيم. با فرآيند برنامه‌ریزی، اجرا، کنترل، ارزش‌یابی و گزارش عملكرد. در ارتباط می‌باشد، از جمله مهم‌ترین مزايای بودجه‌ریزی مشارکتي محسوب می‌شوند. (باوی، 1395: 10-11).

چالش‌های بودجه‌ریزی مشارکتی

نظام بودجه‌ریزی مشارکتي که اطلاعات بودجه و عملكرد را به طور اثربخش با يكديگر تلفيق می‌کند و راهنمای خوبي برای جهت‌دهی فعالیت‌های روزانه سازمان‌ها نيز می‌باشد.

مستلزم صرف زمان و رهبری مؤثر و اثربخش است. چالش‌های اجرايي اين نظام را می‌توان پشت سر گذاشت. به شرط آنكه اين چالش‌ها به‌خوبی درك و به شكل فعال مورد بررسي و رسيدگي قرار گيرند. اهم چالش‌های بودجه‌ریزی مشارکتي به‌قرار ذيل می‌باشد:

1- دشواری تعریف فعالیت‌های هر برنامه.

2- پيچيده بودن شناسايي هزينه فعالیت‌ها.

3- مشكل شدن توجيه بودجه در برنامه عملكرد سالانه.

4- مشكلات ناشي از تغيير در نحوه تخصیص‌ها و ساختارهای بودجه‌ای.

5- ايجاد مقاومت توسط مديران برنامه‌ها.

6- پيچيده بودن فرآیند ارتقای سیستم‌های تكنولوژی اطلاعات.

7- عدم هماهنگي بين نهادهای سیاست‌گذار به منظور بسترسازی و ايجاد مقدمات لازم.

8- توجيه نبودن سطوح برنامه‌ریزی و بودجه‌ریزی و همچنين مديران و کارشناسان سازمان‌های دولتي.

9- عدم انطباق چارچوب حسابداری متعارف (موجود) با نظام مطلوب حسابداری تعهدی بودجه.

10- فقدان تمهيدات لازم از سوی سازمان مديريت و برنامه‌ریزی کشور. و وزارت امور اقتصادی و دارايي در راستای فراهم ساختن محيط سازماني. برای اجرای بودجه مشارکتي در دستگاه‌های اجرايي.

11- نبود سيستم سخت‌افزاری و برنامه‌های.. نرم‌افزاری توأم با نيروهای متخصص در زمينه امور مالي.

12- تأخير در استقرار مديريت جامع عملكرد در دستگاه‌ها به‌عنوان پیش‌نیاز بودجه‌ریزی عملياتي (باوی، 1395: 11-12).

منابع بودجه مشارکتی